Książkę Piotr Jagielskiego* Grunge. Bękarty z Seattle, która ukazała się nakładem wydawnictwa CZARNE, przyjąłem zatem z radością, z otwartymi rękami, ale i z obawą. Co Polak z mojego pokolenia – różnią nas raptem dwa lata – może powiedzieć zajmującego o scenie z dalekiego miasta w USA, która rozbłysła niespodziewanie i zmieniła krajobraz w muzycznym mainstreamie? Okazuje się, że całkiem sporo. Odległa perspektywa rzuca czasem nowe światło na problemy. Autor zbadał źródła, a jednocześnie postarał się dotrzeć do wielu ważnych dla grungu postaci, by wypytać o rzeczy ważne i codzienne. Książka została zatem ufundowana na fali wspomnień ogniskujących się przede wszystkim na latach 80. i 90., ale będziecie mieli też okazję dowiedzieć się, co tam dziś słychać u dawnych idoli.
Ustalmy jednak już na wstępie, że Bękarty z Seattle nie są wyczerpującą monografią sceny ze stanu Waszyngton. Autor nie miał zresztą takich ambicji. Pewnie każdy z czołowych przedstawicieli nurtu mógłby zapełnić pozycje o dwukrotnie szerszej objętości. Czasem podobnym wnikliwym i encyklopedycznym pozycjom towarzyszy pewna nuda i naturalny brak polotu, zduszony faktograficznym kontekstem. Tu udaje się uniknąć podobnych problemów – jest rzetelnie, wnikliwie, a jednocześnie lekko. Trudno mi stwierdzić, czy osoby, dla których temat jest zupełnie obcy, znajdą tyle samo satysfakcji z lektury, co przedstawiciele Pokolenia X, którzy przecierali dżinsy na kolanach i wieszali plakaty z Kurtem na ścianach. Jagielski umieszcza opowieść w szerszych kontekstach kulturowych, społecznych, biznesowych, co nadaje jej uniwersalności i pozwala „czytać się” szerszemu gronu osób niż grupa wtajemniczonych.

Jeśli powinno zaczynać się od trzęsienia ziemi, tutaj autor stosuje zabieg zgoła odmienny – początek jest prozaiczny: czytelnika wita Mark Arm z Mudhoney, oddany codziennej rutynie. Tak, Mudhoney to być może najważniejsza kapela w tej książce (czy wiecie, że w zeszłym roku wydali kolejny album? Prawie przegapiłem!). Są oni w Bękartach z Seattle jak powracający szlagwort, coda, która spina klamrą treść. Bo szaleństwo związane z MTV i sprzedażą milionów płyt w pierwszej połowie lat 90. to jedno, a drugie to hierarchia na rodzinnej scenie, skupiającej także inne, mniejsze mieściny. A właśnie tacy Mudhoney szacunek w Seattle budzili zawsze, czego nie można powiedzieć chociażby o Alice In Chains, wyrosłych z hair metalowej estetyki, co było im wypominane.

Jagielski płynnie przechodzi od jednego wątku do drugiego. Chronologia bywa tu zachwiana, co dobrze robi opowieści. Tematy powracają, bohaterowie znikają ze sceny i pojawiają się na niej ponownie – jak na zakurzonych deskach Paramount Theatre. Aktorzy żyją w blasku reflektorów i odchodzą na moment, a czasem na zawsze – historia o marzeniach ma znane wszystkim tragiczne momenty. „To wtedy straciliśmy niewinność”, miał powiedzieć Chris Cornell po śmierci Andy’ego Wooda, wokalisty Malfunkshun i Mother Love Bone, która bynajmniej nie stała się ostatnim wersem przygnębiającego epitafium, a jego otwarciem.

Autor stara się przede wszystkim odmalować lokalny koloryt. Jest to zatem opowieść o ludziach i miejscach. Nie brak w niej miejskich legend, prozaicznych wypadków, kamieni milowych na lokalnych ścieżkach. Miasto Boeinga, Hendrixa, kawy – tu narodził się Starbucks, a wielu grungowych muzyków zarabiało swe pierwsze pieniądze, pracując w kawiarniach) – koszykarzy z Supersonics, muzyki komponowanej „do windy”, seryjnego zabójcy znad Green River, sitcomowego Frasiera, flanelowych koszul noszonych początkowo przede wszystkim przez robotników z przemysłu drzewnego. W tym wyjątkowym tyglu rodziły się zespoły, które dzięki Sub Popowi zyskały pewną estetyczną tożsamość. Można oczywiście spierać się, czy grunge nie był jedynie łatką wymyśloną przez dziennikarzy, ale nawet jeśli sprawdził się przede wszystkim w pewnym momencie jako marketingowa dźwignia, to przecież była ona czymś więcej. Warto też zaznaczyć, że historia snuta przez Jagielskiego skupia się właśnie na lokalnym środowisku, co sprzyja zwartości narracji. Brak w tej opowieści miejsca na zespoły, które mniej lub bardziej słusznie były wrzucane do worka z napisem grunge (jak Stone Temple Pilots czy Smashing Pumpkins), ale nie miały z tym miastem wiele wspólnego.

„Byli przegranymi z Seattle, miasta w dalekim i mrocznym stanie Waszyngton, na krańcu Dzikiego Zachodu, na końcu świata. Miasta, które przez krótką chwilę, kilka lat na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, stało się zaklęciem – nowym nurtem mającym wskrzesić prawdę w rock nad rollu, przywrócić mu niezależność i wigor. Zespoły z Seattle miały go zbawić, ocalić, tchnąć w niego nowe życie. Miały odebrać rock and rolla handlarzom muzyki, którzy kupczyli nim przez minione dziesięciolecia i oddać w ręce ludu”, tak sam Jagielski charakteryzuje fenomen, którego doświadczyło całe pokolenie. Na ile pewne idee ukazały się płonne, to już inne kwestia.

Zachęcam do podróży po Seattle. Przysiądziecie w jednej z wielu kawiarni, posłuchacie paru lokalsów. Opowiedzą Wam o spełnionych marzeniach i przegranych szansach. Przysłuchiwać się temu będą duchy nadwrażliwców, których nie ma już pośród nas. Polecam zarzucić znoszoną flanelę.

* Piotr Jagielski (ur. 1986 r.) dziennikarz, publikował m.in. na łamach Newsweeka. Współpracował z Polską Agencją Prasową i portalem Onet.pl. Autor książek Święta tradycja, własny głos. Opowieść o amerykańskim jazzie, Bird żyje i Legia mistrzów. Laureat Warszawskiej Premiery Literackiej.

Wydawnictwo Czarne na Facebooku

Artykuł PIOTR JAGIELSKI – „Grunge. Bękarty z Seattle” (2023) pochodzi z serwisu KVLT.

Koziczyński nie gmatwa się zbytnio w sprawy nieistotne, odcinając od swojej książki niepotrzebne wątki. Nie znajdziecie w Kontrze kulisów rodzinnych wypadów na krajoznawcze wycieczki, problemów z kochankami i obyczajowych skandali – całość skupia się przede wszystkim na rockowym cyrku, co dla większości będzie zaletą, dla nielicznych może stanowić wadę. Nie oznacza to oczywiście, że autor nie zahacza o tematy polityczne, społeczne czy sportowe (wiadomo, Eddie Vedder jest wielkim fanem Cubsów), które zespół ochoczo od początku swej działalności podejmuje, wykazując się wrażliwością i zaangażowaniem. Często też światła reflektorów kierują się na poszczególnych muzyków, ukazując ich początki, muzyczne źródła, solowe projekty, zmagania z własnymi słabościami. Nigdy jednak Pearl Jam nie schodzi w Kontrze na plan dalszy, co należy wskazać jako zaletę.

Bardzo chciałbym też pochwalić autora za kilka kwestii. Po pierwsze za to, że z polotem, nerwem i znawstwem odmalował początki grunge’owej sceny ze Seattle oraz jej drogi na rockowy Parnas – oczywiście na ile główny wątek i objętość pierwszych rozdziałów pozwoliły. W tym kontekście przewijają się tutaj takie nazwy jak Green River, Malfunkshun, Soundgarden, Temple Of The Dog i oczywiście Mother Love Bone, z którego składu Pearl Jam w końcu wyrósł. Początki były trudne, szalone, wiele rzeczy działo się spontanicznie, a przypadek odegrał tu niemałą rolę, co Koziczyński doskonale obrazuje. W bardzo lapidarny i obrazowy sposób autor analizuje, dlaczego właśnie w Seattle doszło do inspirującego miksu zgrzytliwych punkowych inspiracji i ciężkich metalowych wpływów: Bywalcy ówczesnych koncertów w Seattle wspominali, że punkowcy z metalowcami nie brali się za łby, jak w innych miastach, bo… A) towarzystwo było zbyt nieliczne B) znajdowało się pod wpływem specyfiku MDA, o działaniu zbliżonym do ecstasy.

Po drugie, zagłębiając się w dyskografię zespołu, Koziczyński unika męczącego zwyczaju, jaki przybiera wielu dziennikarzy muzycznych, a mianowicie natrętnego przeforsowania własnej opinii o konkretnych wydawnictwach. Owszem, pojawiają się subiektywne opinie, ale w Kontrze przede wszystkim nacisk jest kładziony na wypowiedzi muzyków z danego okresu i nakreślenie pewnego sytuacyjnego kontekstu, który towarzyszył nagrywaniu i wydawaniu kolejnych albumów. Na koniec książki dodana jest szczegółowa dyskografia, obejmująca nie tylko studyjne płyty grupy, koncertówki, kompilacje i single, ale też solowe projekty członków Pearl Jam oraz grup, w których się udzielali – dzięki temu czytelnik zyskuje znakomite kompendium wiedzy i przyczynek do tego, by lepiej poznać klasyczną scenę Seattle oraz mniej znane nagrania związanych z nią muzyków.

Po trzecie zaś – a to być może, przynajmniej moim subiektywnym zdaniem, najważniejsze – książka doskonale oddaje emocje związane z koncertami grupy. Pearl Jam jest wszak zespołem wybitnie scenicznym, który nie przywiązuje się do ścisłej setlisty, często reaguje na bieżąco na zapotrzebowanie, wdaje się w dyskusję (dosłownie i w przenośni) z fanami. Szczególnie dużo uwagi poświęcono wizytom zespołu w naszym kraju. I każdy z tych pamiętnych występów został nakreślony z rozmachem, z oddaniem ówczesnych realiów, nastrojów, chemii pomiędzy zespołem a uczestnikami rockowego spektaklu – w przeciągu dwóch dziesięcioleci zmieniał się bowiem i Pearl Jam, i jego odbiorcy i Polska.

Jak bardzo zespół potrafił indywidualnie i nieszablonowo podchodzić do koncertów, niech świadczy fakt zapalenia świec na scenie podczas pierwszej wizyty w Polsce, gdy grali 1 listopada i przejęli się faktem, że święto to jest traktowane w naszym kraju z czcią. Albo ten niepowtarzalny występ ze Spodka, kiedy grupa, po odwołanym występie w Budapeszcie, zagrała drugi dzień z rzędu przed mniej liczną publicznością, a który Mike McCready tak wspominał: (…) nie staraliśmy się zagrać czegoś wielkiego, tylko wrzuciliśmy garść różnych kawałków. Eddie jest bardzo świadomy miejsc, w których gramy. Przyjeżdża do nich wcześniej, łapie wibracje, i z tego, co widziałem, rozpisuje repertuar w zależności od swoich odczuć na temat danej miejscówki. Tamtego wieczoru mógł po prostu ot tak puścić to na żywioł. Na zasadzie: „Spróbujmy czegoś innego”. I było to cholernie fajne!

Lektura Kontry jest zwyczajnie fajna, a dla wielu będzie nawet cholernie fajna. Narracja jest wartka, czytelnik nie jest przytłoczony ilością szczegółów, a polska perspektywa, z której możemy przyjrzeć się zjawisku pod nazwą Pearl Jam, wydaje się szczególnie atrakcyjna. Ale ostrzegam też osoby, które nie są zainteresowane tematem wybitnie i wolą publikacje skupiające się na bardziej zakulisowych treściach – tu muzyka jest najważniejsza. Tę biografię zespołu czytać się będzie lepiej, gdy zna się już twórczość obiektu zainteresowania.

Wydawnictwo In Rock na Facebooku

Artykuł BARTEK KOZICZYŃSKI – „Pearl Jam. Kontra” (2018) pochodzi z serwisu KVLT.